Bài giảng Ngữ văn 7 - Tiết 81: Thực hành Tiếng Việt Ngữ cảnh và nghĩa của từ trong ngữ cảnh

 Tiết 81. Thực hành Tiếng Việt
NGỮ CẢNH VÀ NGHĨA CỦA TỪ 
 TRONG NGỮ CẢNH Phiếu học tập số 1
Nhóm Thực hiện yêu cầu Trả lời
1 a. Xác định nghĩa của từ ăn trong các trường hợp sau. Từ nào là nghĩa gốc, 
 từ nào là nghĩa chuyển. Căn cứ vào đâu em xác định được nghĩa của từ.
 - Em bé ăn cơm.
 - Tàu ăn than.
 - Cô ấy rất ăn ảnh.
2 b. Các từ bác, tôi trong: Bác bác trứng; Tôi tôi vôi là hiện tượng từ đồng 
 âm hay từ đa nghĩa. Vì sao?
3 c. Nghĩa hàm ẩn của từ in đậm trong câu thơ: “Mặt Trời của bắp thì nằm 
 trên đồi/ Mặt Trời của mẹ, em nằm trên lưng” (Nguyễn Khoa Điềm).
4 d. Người chiến sĩ trong bài thơ Mẹ của Bằng Việt xưng con và gọi người 
 đã ân cần chăm sóc anh trong những ngày anh bị thương là mẹ. Việc 
 dùng từ ngữ xưng hô: Con- mẹ, tác giả muốn bày tỏ hàm ý (thái độ, tình 
 cảm) gì? 
 “Con bị thương, nằm lại một mùa mưa 
 Nhớ dáng mẹ ân cần mà lặng lẽ”. a. Xác định nghĩa của từ ăn trong các trường hợp sau:
- Câu “Em bé ăn cơm.” nghĩa của từ ăn là đưa thức ăn vào miệng, 
nuôi sống cơ thể nghĩa gốc
- Câu “Tàu ăn than.” nghĩa của từ ăn là (máy móc, phương tiện vận tải) 
 tiếp nhận cái cần thiết cho sự hoạt động Nghĩa chuyển
- Câu “Cô ấy rất ăn ảnh.” nghĩa của từ ăn là hợp với nhau, 
- tạo nên sự hài hoà nghĩa chuyển
 Đây là hiện tượng từ đa nghĩa b. Nghĩa của các từ bác, tôi trong Bác bác trứng; Tôi tôi vôi:
bác (1): dùng để xưng hô, chỉ anh của bố, mẹ được gọi là bác
bác (2): Hoạt động khuấy trứng 
tôi (1): dùng để xưng hô
tôi (2): hoạt động thả vôi sống vào nước
 Đây là hiện tượng từ đồng âm c. Nghĩa hàm ẩn của từ Mặt Trời trong câu thơ 
“Mặt Trời của mẹ, em nằm trên lưng”: 
Chỉ người con, với mẹ con là niềm hi vọng, 
là tình yêu, là ước mơ của đời mẹ. 
 Đây là phép tu từ ẩn dụ.
d. xưng con và gọi người đã ân cần chăm sóc anh trong những ngày người 
chiến sĩ bị thương là mẹ, trong câu thơ “Con bị thương, nằm lại một mùa 
mưa / Nhớ dáng mẹ ân cần mà lặng lẽ”, Bằng VIệt muốn bày tỏ lòng biết 
ơn, và tình cảm sâu nặng của anh đối với bà. a. Khái niệm
Ngữ cảnh của một yếu tố ngôn ngữ trong câu hoặc văn bản thường được hiểu là:
 - Những từ ngữ, câu đứng trước hoặc đứng sau yếu tố ngôn ngữ đó. Theo 
 nghĩa này, từ ngữ cảnh đồng nghĩa với từ văn cảnh.
 - Hoàn cảnh, tình huống giao tiếp (gồm các yếu tố: chủ thể, đối tượng; mục 
 đích giao tiếp; thời gian, nơi chốn diễn ra hoạt động giao tiếp). Theo nghĩa 
 này, từ ngữ cảnh đồng nghĩa với các từ tình huống, bối cảnh. b. Vai trò quan trọng của ngữ cảnh đối với việc xác định nghĩa của từ ngữ 
thể hiện ở chỗ:
 - Ngữ cảnh giúp người đọc, người nghe xác định nghĩa cụ thể của 
 các từ đa nghĩa hoặc từ đồng âm 
 - Ngữ cảnh giúp người đọc, người nghe xác định nghĩa hàm ẩn của 
 những từ ngữ được sử dụng trong các biện pháp tu từ; 
 - Ngữ cảnh giúp người đọc, người nghe hiểu được hàm ý (thái độ, tình 
 cảm) mà người nói thể hiện qua việc lựa chọn, sử dụng các từ xưng hô. Bài tập 1: Dựa vào ngữ cảnh, xác định nghĩa của các từ ngữ in đậm 
trong khổ thơ dưới đây:
 Và chúng tôi, một thứ quả trên đời
 Bảy mươi tuổi mẹ đợi chờ được hái
 Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi
 Mình vẫn còn một thứ quả non xanh?
 Thảo luận cặp đôi trong vòng 3- phút (Nguyễn Khoa Điềm) Bài 1/ tr. 25: Xác định nghĩa của từ “quả” và “quả xanh non” ở khổ thơ 
cuối của bài thơ “Mẹ và quả” của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. 
 - Về nghĩa gốc (nghĩa cụ thể): “quả” vốn biểu thị bộ phận của cây do nhụy 
 hoa phát triển thành, bên trong thường chứa hạt.
 - Trong dòng thơ “Và chúng tôi, một thứ quả trên đời”, từ “quả” được dùng 
 với nghĩa chuyển: biểu thị kết quả/ thành quả của công việc nhất định (gồm 
 cả thành quả là con người được nuôi dạy, giáo dục, đào tạo).
 - Trong dòng thơ “Mình vẫn còn một thứ quả non xanh?”, cụm “quả non 
 xanh” (nghĩa chuyển) biểu thị những người con chưa thực sự trưởng thành, 
 chưa hoàn thiện như sự mong chờ, ước muốn của người mẹ. Bài tập 2: Tìm biện pháp tu từ được sử dụng trong các dòng thơ dưới đây. 
Nêu tác dụng của biện pháp tu từ đó đối với việc miêu tả sự vật.
 Cha lại dắt con đi trên cát mịn
 Ánh nắng chảy đầy vai
 (Hoàng Trung Thông)
 Bài 2/tr.26: Tìm và phân tích tác dụng của phép tu từ
- Biện pháp tu từ được sử dụng trong các dòng thơ đã cho: ẩn dụ chuyển 
đổi cảm giác.
- Cảm giác về “ánh nắng” không được miêu tả bằng các từ chỉ trạng thái 
vốn có (soi, chiếu, tỏa) mà được thể hiện bằng từ “chảy” vốn chỉ cảm giác 
về trạng thái di chuyển thành dòng của các chất lỏng.
- Tác dụng: Nhờ ẩn dụ chuyển đổi cảm giác này mà ánh nắng được miêu 
tả một cách rất cụ thể, sinh động, đầy ấn tượng. Bài tập 4: Viết một đoạn văn (khoảng 5 - 7 dòng) giải thích 
 nghĩa của các từ in đậm trong hai dòng thơ dưới 
 đây và cho biết em dựa vào đâu để xác định 
 được nghĩa của mỗi từ đó:
 Ngày ngày Mặt Trời đi qua trên lăng
 Thấy một Mặt Trời trong lăng rất đỏ.
 (Viễn Phương) + Mặt trời trong 
hai câu thơ trên từ 
nào là nghĩa gốc, 
từ nào là nghĩa 
chuyển? Hãy giải + Dựa vào đâu + Đoạn văn 
thích nghĩa của để em xác viết về nội 
mỗi trường hợp? định nghĩa của dung gì? Liên 
 mỗi từ? quan đến 
 thành ngữ như 
 thế nào? Bài tập 4.tr26: Viết một đoạn văn
 Yêu cầu của đoạn văn
- Hình thức: là một đoạn văn độ dài từ 5-7 dòng.
- Nội dung
 + Giải thích nghĩa của các từ in đậm trong hai dòng thơ dưới đây 
 + Chỉ ra ngữ cảnh giúp xác định được nghĩa của mỗi từ in đậm Nghĩa của từ Mặt Trời
- Ở dòng thứ nhất, "Mặt Trời" chỉ thiên thể nóng sáng, là nguồn chiếu sáng 
và sưởi ấm cho Trái Đất, 
+ Ngữ cảnh để xác định nghĩa của từ Mặt Trời trong câu thơ này là các từ 
ngữ đứng trước và các từ ngữ đứng sau - Ở dòng thơ thứ hai, "Mặt Trời" dùng nghĩa chuyển. Đó chỉ là cách nói ẩn dụ 
về Bác Hồ. Bác Hồ được ngầm ví như Mặt Trời, Bác đem lại ánh sáng cho 
cách mạng Việt Nam, đưa nhân dân ta từ thân phận nô lệ trở thành người làm 
chủ đất nước. 
+ Ngữ cảnh để xác 
định nghĩa của từ 
Mặt Trời ở đây là 
từ 
“thấy một trong 
lăng”. Đoạn văn tham khảo
 Ở dòng thứ nhất, "Mặt Trời" chỉ thiên thể nóng sáng, là nguồn chiếu 
sáng và sưởi ấm cho Trái Đất (nghĩa gốc). Ngữ cảnh để xác định nghĩa của 
từ Mặt Trời trong câu thơ này là các từ ngữ đứng trước và các từ ngữ đứng 
sau "ngày ngày", "đi qua trên lăng". Ở dòng thơ thứ hai, "Mặt Trời" mang 
nghĩa chuyển của ngữ cảnh. Đó chỉ là cách nói ẩn dụ về Bác Hồ. Bác Hồ 
được ngầm ví như Mặt Trời, Bác đem lại ánh sáng cho cách mạng Việt Nam, 
đưa nhân dân ta từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước. Qua 
đó, tác giả bày tỏ niềm yêu kính, biết ơn của mình với Bác; đồng thời khẳng 
định sự trường tồn bất diệt của Bác với lịch sử và dân tộc Việt Nam. Ngữ 
cảnh để xác định nghĩa của từ Mặt Trời ở đây là từ “thấy một trong 
lăng”.