Biện pháp Khai thác, sử dụng kênh hình hiệu quả để mang lại giờ học thú vị cho môn Ngữ văn
Bạn đang xem nội dung Biện pháp Khai thác, sử dụng kênh hình hiệu quả để mang lại giờ học thú vị cho môn Ngữ văn, để tải tài liệu về máy bạn hãy click vào nút TẢI VỀ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN THẾ TRƯỜNG THCS ĐỒNG LẠC BÁO CÁO BIỆN PHÁP THAM GIA HỘI THI GIÁO VIÊN DẠY GIỎI CẤP HUYỆN CHU KỲ 2022 - 2024 BIỆN PHÁP KHAI THÁC, SỬ DỤNG KÊNH HÌNH HIỆU QUẢ ĐỂ MANG LẠI GIỜ HỌC THÚ VỊ CHO MÔN NGỮ VĂN Giáo viên thực hiện: Mai Hương Huế Môn giảng dạy: Ngữ văn Trình độ chuyên môn:Đại học Ngữ văn Chức vụ: Tổ phó chuyên môn Đơn vị công tác: Trường THCS Đồng Lạc Đồng Lạc, ngày 21 tháng 04 năm 2023 MỤC LỤC NỘI DUNG Trang A. PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ I. Lí do chọn giải pháp 3 II. Mục tiêu, nhiệm vụ của giải pháp 4 B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5 I. Thực trạng dạy học môn Ngữ văn ở đơn vị trường THCS Đồng 5 Lạc II. Các biện pháp khai thác kênh hình hiệu quả trong dạy học môn 6 Ngữ văn 1. Biện pháp 1: Các biện pháp khai thác kênh hình hiệu quả 6 2. Các biện pháp sử dụng kênh hình hiệu quả 12 3. Biện pháp 3: vận dụng vào bài dạy 15 C. MINH CHỨNG KẾT QUẢ CỦA BIỆN PHÁP 21 D. CAM KẾT 24 BIỆN PHÁP “KHAI THÁC, SỬ DỤNG KÊNH HÌNH HIỆU QUẢ 2 ĐỂ MANG LẠI GIỜ HỌC NGỮ VĂN THÚ VỊ” PHẦN A. ĐẶT VẤN ĐỀ I. LÍ DO CHỌN BIỆN PHÁP 1. Cơ sở lí luận Tôi rất tâm đắc với một câu nói về giáo dục của Albert Eilstein: “ Nghệ thuật tối thượng của người thầy là đánh thức niềm vui trong sự diễn đạt và tri thức sáng tạo”. Trong thời đại 4.0, công nghệ thông tin (CNTT) đã trở thành một phần thiết yếu của cuộc sống. Nó có thể được ứng dụng vào hầu hết các lĩnh vực, mang đến nhiều lợi ích quan trọng. CNTT giúp con người làm việc dễ dàng hơn và nhanh chóng đạt được mục đích như mong muốn. Thấu hiểu vai trò quan trọng và tính thiết thực của việc ứng dụng CNTT trong dạy học, Bộ Giáo Dục và Đào Tạo luôn khuyến khích và đưa ra nhiều đề án để đẩy mạnh công tác này. Khi bàn về vấn đề này, PGS.TS. Đỗ Ngọc Thống khẳng định: “ Đã đến lúc nếu không nói là đã quá muộn, cần nghiên cứu và triển khai việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học ở bộ môn Ngữ văn một cách rộng rãi, đúng hướng và có hiệu quả ”. Thật vậy, Ngữ văn là một môn học có vai trò quan trọng trong việc trau dồi tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Thông qua bộ môn cùng với sự truyền thụ của người thầy, các em sẽ lĩnh hội được nhiều cái hay, cái đẹp ở mỗi bài học. Để học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp ấy thì người Giáo viên phải lựa chọn cho mình một cách truyền thụ sao cho có hiệu quả nhất. Một trong những lựa chọn đó chính là ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy bằng biện pháp khai thác, sử dụng kênh hình. Bên cạnh đó, với mục tiêu, yêu cầu của phương pháp giáo dục phổ thông là hình thành và phát triển phẩm chất năng lực, phát huy được tính tích cực, chủ động của người học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh. Đây là định hướng cơ bản, thiết thực đối với mỗi Giáo viên, cũng là yếu tố quyết định hiệu quả của một giờ dạy. 2. Cơ sở thực tiễn - Với xu thế hiện nay, sử dụng đồ dùng trực quan cũng như ứng dụng công nghệ vào dạy học Ngữ văn đã tạo nhiều hứng thú, những chuyển biến tích cực. Trong nhiều tiết học, kênh hình đã được thầy cô chú ý sử dụng. Giờ học trở nên sinh động hơn bởi ngoài hiệu ứng của các con chữ, còn xuất hiện các hình ảnh, trình chiếu các đoạn phim thật hay, thật đẹp. Quả thật, cũng trong dung lượng thời gian như thế, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh nhiều kiến thức hơn so với cách học truyền thống, với bảng và phấn hay chỉ hình ảnh minh họa trong Sách giáo khoa sẵn có. - Bên cạnh kênh chữ, kênh hình cũng có nhiều thay đổi với sự đa dạng của các tranh ảnh minh họa phù hợp với nội dung bài học, có giá trị nghệ thuật, 3 góp phần tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn đối với học sinh. Thông qua kênh hình, học sinh có thể nhận biết thấu đáo hơn về nội dung, kiến thức của bài học. Và cũng thông qua những hiểu biết về nội dung, kiến thức bài học, các em có thể sáng tạo ra các kênh hình đẹp, hay, ý nghĩa. Do đó, việc sử dụng tranh ảnh, video, âm thanh, tư liệu là việc làm cần thiết trong dạy học nhất là với bối cảnh hiện nay khi tất cả chúng ta đang đứng trước sự bùng nổ về CNTT, mạng internet và diễn biến phức tạp của dịch bệnh làm cho hình thức học tập cũng phải linh hoạt chuyển đổi từ trực tiếp sang trực tuyến là thách thức lớn đối với cả thầy và trò. Bởi vậy, làm thế nào để mang lại cho học sinh những giờ học thú vị, để các em chủ động, tích cực đồng hành cùng thầy cô trong bối cảnh học online như vậy là một câu hỏi trăn trở trong suy nghĩ của tôi. Chính vì thế, tôi lựa chon đề tài nghiên cứu “ Khai thác, sử dụng kênh hình hiệu quả để mang lại giờ học thú vị”. II. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA GIẢI PHÁP 1. Mục tiêu Trong thời gian và phạm vi giới hạn, tôi mong muốn giải pháp sẽ phần nào làm rõ được phương pháp, cách thức khai thác, sử dụng kênh hình (tranh, ảnh, video...) trong quá trình giảng dạy chương trình bộ môn Ngữ văn THCS, nhằm góp phần tổ chức giờ dạy văn thật sự là thú vị, có kết quả tích cực, tạo hứng thú học tập cho học sinh, phá vỡ sự nhàm chán của cả người dạy và người học. Đặc biệt, tạo hứng thú và nâng cao hiệu quả bài dạy trong những tiết học trực tuyến (do ảnh hưởng của dịch Covid 19). Qua đó góp phần nâng cao chất lượng bộ môn cũng như hình thành và phát triển các năng lực, phẩm chất học sinh theo hướng dạy học tích cực. 2. Nhiệm vụ - Nghiên cứu về thực tế, thực trạng sử dụng kênh hình trong các bài dạy môn Ngữ văn THCS. - Lắng nghe thấu đáo tâm tư tình cảm, thái độ và kết quả học tập của học sinh trong quá trình sử dụng kênh hình. PHẦN B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. Thực trạng công tác dạy và học môn Ngữ văn ở đơn vị trường THCS Đồng Lạc. 1. Ưu điểm: - Với xu thế hiện nay, sử dụng đồ dùng trực quan cũng như ứng dụng công nghệ vào dạy học Ngữ văn đã tạo nhiều hứng thú, những chuyển biến tích cực. Trong nhiều tiết học, kênh hình đã được thầy cô chú ý sử dụng. Giờ học trở nên sinh động hơn bởi ngoài hiệu ứng của các con chữ, còn xuất hiện các hình ảnh, trình chiếu các đoạn phim thật hay, thật đẹp. Quả thật, cũng trong dung lượng thời gian như thế, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh nhiều 4 kiến thức hơn so với cách học truyền thống, với bảng và phấn hay chỉ hình ảnh minh họa trong Sách giáo khoa sẵn có. - Bên cạnh kênh chữ, kênh hình cũng có nhiều thay đổi với sự đa dạng của các tranh ảnh minh họa phù hợp với nội dung bài học, có giá trị nghệ thuật, góp phần tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn đối với học sinh. Thông qua kênh hình, học sinh có thể nhận biết thấu đáo hơn về nội dung, kiến thức của bài học. Và cũng thông qua những hiểu biết về nội dung, kiến thức bài học, các em có thể sáng tạo ra các kênh hình đẹp, hay, ý nghĩa. Do đó, việc sử dụng tranh ảnh, video, âm thanh, tư liệu là việc làm cần thiết trong dạy học nhất là với bối cảnh hiện nay khi tất cả chúng ta đang đứng trước sự bùng nổ về CNTT, mạng internet và diễn biến phức tạp của dịch bệnh làm cho hình thức học tập cũng phải linh hoạt chuyển đổi từ trực tiếp sang trực tuyến là thách thức lớn đối với cả thầy và trò. 2. Hạn chế và nguyên nhân của hạn chế: 2.1. Giáo viên: - Trong quá trình giảng dạy, giáo viên đã ứng dụng CNTT. Tuy nhiên, việc ứng dụng còn mang tính chất lối mòn, xáo rỗng. Giáo viên chủ yếu sử dụng các kênh chữ và chưa khai thác các kênh hình. Có ra cũng chỉ mới dừng lại ở mức độ sử dụng các kênh hình quen thuộc, sơ sài, nhàm chán của chính mình lựa chọn và chỉ quan tâm đến việc trình chiếu. Còn học sinh thì quan tâm đến việc ghi chép bài nên thiếu đi sự tương tác lẫn nhau. Học sinh không có hứng thú, niềm đam mê với tiết học ngữ văn, dẫn đến việc học tập không hiệu quả 2.2. Học sinh: - Hiện nay một số học sinh tiếp thu kiến thức một cách rất thụ động, thiếu hứng thú, chỉ học theo hình thức đọc thuộc để đối phó nên không phát huy được tính sáng tạo cũng như chủ động trong việc tìm tòi, khám phá kiến thức. Học sinh không hình thành thói quen tự học: không chủ động tìm kiếm kiến thức, không nắm được đâu là kiến thức trọng tâm, không phân biệt được đâu là vấn đề chính và phụ, không phát triển từ cái đã biết để tìm ra câu trả lời cho cái chưa biết,... - Một bộ phận không nhỏ học sinh ngày càng có xu hướng không thích học văn vì cho rằng đây là môn học thuộc, dài, chẳng có gì để tư duy. - Một bộ phận còn lại thì các em học theo kiểu hàn lâm, không tích cực, không chủ động trong học tập. => Từ đó dẫn đến kết quả học tập không cao và giờ học của cả cô và trò đều trở thành gánh nặng. II. Các biện pháp khai thác kênh hình hiệu quả trong dạy học môn Ngữ văn. 1. Biện pháp 1: Các biện pháp khai thác kênh hình hiệu quả: 1.1. Giáo viên thay đổi tư duy trong cách khai thác kênh hình Có thể nói rằng: một giờ dạy Ngữ văn hiện nay, ngoài năng lực chuyên môn của Giáo viên, muốn giờ lên lớp đạt hiệu quả cao, không thể không nói tới 5 một yếu tố quan trọng nữa là việc sử dụng kênh hình trong hệ thống đồ dùng dạy học. Ngay cả trong quá trình biên soạn Sách giáo khoa lần này, các tác giả đã rất chú trọng đưa kênh hình vào các văn bản nhằm minh họa, hỗ trợ cho bài học. Song song với hệ thống kênh hình trong Sách giáo khoa là bộ tranh ảnh thuộc danh mục đồ dùng dạy học Ngữ văn cũng vô cùng phong phú. Tuy nhiên, chúng ta đều nhận thấy các kênh hình có sẵn đó mới chỉ dừng lại là những kênh hình tĩnh, nếu dùng đi dùng lại nhiều lần sẽ trở nên nhàm chán và thiếu tư duy, sáng tạo. Bởi vậy, với sự phát triển hiện đại của CNTT, Giáo viên rất thuận tiện trong việc sưu tầm và chuyển hóa, kiến tạo kênh hình trở nên đẹp hơn, hoàn thiện hơn cả về giá trị nội dung và thẩm mỹ. Đồng thời khai thác tối ưu kênh hình là các sản phẩm học tập của học sinh để mang lại hiệu quả cao trong bài dạy. 1.2. Giáo viên chú tâm khai thác kênh hình động, kênh hình tự tạo Thực tế cho thấy, ngày nay thầy cô của chúng ta 100% đều đã áp dụng CNTT vào trong quá trình giảng dạy. Tuy nhiên có thể nói chúng ta mới sử dụng kênh chữ là chủ yếu và kênh hình cũng còn rất hạn chế ở sự kiến tạo, đổi mới. Hầu hết chúng ta sử dụng các kênh hình tự chọn đó là những hình ảnh có sẵn trong SGK, trong thư viện đồ dùng dạy học hoặc có sẵn trên các hệ thống trang mạng. Điều đó dẫn đến rất nhiều hạn chế trong hoạt động dạy học của thày cũng như trong quá trình tiếp thu kiến thức của trò. Hay nói cách khác đi, không đạt được mục tiêu dạy học mà mình mong muốn. Tuy nhiên, do tâm lý ngại đổi mới cho nên thầy cô chủ yếu sử dụng kênh hình tĩnh, kênh hình tự chọn theo ý chủ quan của chính bản thân mình nên hệ thống kênh hình thầy cô khai thác được rất đơn điệu, lối mòn và các em học sinh cảm thấy nhàm chán, thiếu tương tác cùng người dạy trong bài học. Bởi vậy, vấn đề đặt ra ở đây chính là người giáo viên cần thay đổi tư duy trong cách khai thác kênh hình. Cần khai thác để đưa vào bài dạy các kênh hình động, các kênh hình tự tạo của chính mình. Để có được một tiết dạy thành công, người thầy như một kiến trúc sư kiến tạo nên một công trình nghệ thuật. Và sử dụng kênh hình chính là một trong những vật liệu để người nghệ sĩ xây dựng lên công trình nghệ thuật của mình. Vậy, để việc khai thác kênh hình có hiệu quả, đòi hỏi chính bản thân người giáo viên phải năng động, cần mẫn khai thác, kiến tạo, đầu tư, thiết kế kênh hình để phục vụ cho bài dạy. Từ đó khơi dậy sự tìm tòi, sáng tạo ở chính các em học sinh. Để làm được điều này, Giáo viên phải đảm bảo những yêu cầu sau: - Giáo viên tự học tập nâng cao kĩ năng CNTT. - Giáo viên đầu tư thời gian thiết kế, xây dựng kênh hình. - Giáo viên sáng tạo, đổi mới kênh hình linh hoạt. Chúng ta đều biết rằng: Mỗi một phương pháp, kĩ thuật nào trong dạy học cũng để tiến đến mục tiêu cuối cùng của bài dạy. Khai thác kênh hình cũng vậy, với sự phát triển của CNTT, chúng ta hoàn toàn có thể kiến tạo ra được những kênh hình theo như chúng ta mong muốn như: Cắt video; lồng ghép hình ảnh; 6 kiến tạo phóng sự;... Và tất cả những điều người giáo viên chúng ta có thể làm được đó chính là nâng cao khả năng CNTT cũng như ý thức, trách nhiệm trong việc đầu tư thời gian thiết kế kênh hình để đạt được đúng mục tiêu bài dạy. 1.3. Khai thác kênh hình từ học sinh Tôi rất tâm đắc với câu nói của William: “ Người thầy trung bình chỉ biết nói. Người thầy giỏi biết giải thích. Người thầy xuất chúng biết minh họa. Người thầy vĩ đại biết cách truyền cảm hứng ”. Quả đúng là như vậy. Dạy học mà không khơi gợi được hứng thú cho các em cũng chỉ như “ đập búa trên sắt nguội ” mà thôi. Bởi vậy, người thầy trước hết phải là người thắp lửa đam mê, đặc biệt đối với môn học Ngữ văn. Chỉ có niềm đam mê mới đưa các em mong muốn được tìm hiểu, được khám phá, được đồng hành, tương tác cùng cô trong quá trình lĩnh hội tri thức và phát huy năng lực của bản thân mình. Vì thế, khi cô khai thác kênh hình hiệu quả từ phía mình, thông qua việc tiếp nhận, sẽ kích thích sự tìm tòi, sáng tạo của chính bản thân các em học sinh. Lúc này, người giáo viên như được cầm cương ngựa phi ra trận. Kênh hình trở nên như một món ăn ngon, bổ dưỡng và hấp dẫn trong bữa tiệc kiến thức mà cả người dạy và người học đều được lôi cuốn vào một cách say mê. Và mục tiêu tiếp theo của hoạt động giáo dục sau hoạt động chiếm lĩnh tri thức chính là phát huy năng lực sáng tạo và các năng lực khác ở người học. Các em sẽ biết hợp tác cùng nhau để làm ra những sản phẩm học tập cực kì ý nghĩa và thú vị. Bởi vậy việc khai thác sử dụng kênh hình của học sinh là một biện pháp vô cùng hữu ích. Để khai thác được điều này người giáo viên cần phải: - Đồng hành cùng học sinh trong quá trình các em kiến tạo sản phẩm học tập. - Sử dụng tối đa kênh hình là sản phẩm của học sinh. - Động viên, khích lệ, khen thưởng kịp thời khi đón nhận kênh hình từ các em. Ví dụ: Khi dạy bài 7: "Thế giới viến tưởng" (Ngữ văn 7 - tập 2) cho học sinh vẽ tranh "Thế giới tương lai của em" cho học sinh giới thiệu về nội dung bức tranh của mình. 7 1.4. Yêu cầu khi khai thác kênh hình - Thứ nhất là tính hấp dẫn + Về hình thức: yêu cầu khi tự tạo kênh hình như bức tranh, tấm ảnh hay đoạn phim phải có giá trị thẩm mĩ cao, khoa học, hợp lí, đồng thời cũng phải dễ nhận biết, không quá trừu tượng... + Về nội dung: kênh hình phải phù hợp hài hoà với nội dung của bài giảng, góp phần thể hiện nội dung văn bản, có tác dụng khơi gợi, mở rộng hay khắc sâu những kiến thức có liên quan đến bài học. Có như vậy kênh hình mới đáp ứng đầy đủ yêu cầu để đưa vào bài dạy. Nếu không đáp ứng được những yêu cầu trên thì kênh hình như con dao hai lưỡi sẽ phản lại tác dụng với mục đích cuối cùng của giờ lên lớp và sẽ làm cho đối tượng tiếp nhận (Học sinh) hoặc phân tán tư tưởng không tập trung vào văn bản, hoặc tạo sự phản cảm, gây khó chịu, dẫn tới hiện tượng chán ghét giờ học, không yêu thích bộ môn. Ví dụ: Khi dạy bài " Dấu ấn Hồ Khanh" GV trình chiếu video Hồi ức về tìm thấy hang Sơn Đoòng - GV hỏi: - Video đề cập tới nội dung gì? - Nhân vật nào được nói tới trong video? - HS xem video, quan sát và suy nghĩ, bày tỏ cảm xúc cá nhân về nội dung của video. -> GV nhận xét câu trả lời của HS, dẫn dắt để kết nối vào bài mới: Kể từ khi được phát hiện, hang Sơn Đoòng đã khiến các chuyên gia, những người yêu hang động và đam mê du lịch khám phá ngỡ ngàng, choáng váng vì vẻ đẹp lộng lẫy của nó. Không chỉ rất lớn về quy mô, Sơn Đoòng còn sở hữu những điều kỳ bí, độc đáo và vẻ đẹp có một không hai. Người đã góp phần khám phá ra Sơn Đoòng chính là Hồ Khanh- một người dân địa phương với đam mê đi rừng, khám phá ra những hang động mới. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về quá trình tìm ra hang động lớn nhất thế giới của người đàn ông ấy qua văn bản 3 của bài học: “Dấu ấn Hồ Khanh”. - Thứ hai là tính hoàn thiện: kênh hình có thể chuyển tải đủ thông tin 8 hay làm rõ mục đích lựa chọn hay không? Bởi vì có rất nhiều những video clip có sự liên quan tới bài học, tạo được hiệu ứng cho bài học, tuy nhiên sự liên quan đó ở mức độ nào? Nhiều khi Giáo viên chỉ cố chọn một video cho có để có sự liên quan đến tiêu đề bài học và giới thiệu vào bài, làm như vậy sẽ thấy được sự khập khiểng và không ăn nhập trong phần khởi động và gây mất thời gian, lại không gây được sự chú ý của người học. Ví dụ khi dạy bài “Đoàn thuyền đánh cá” (Ngữ văn 9 –Tập 1) Giáo viên sẽ lựa chọn những video về chủ đề biển, như những bài hát về biển hay các video về hoạt động đánh bắt cá của ngư dân ở trên biển và có khi cũng lựa chọn cho học sinh xem video về Vịnh Hạ Long. Và khi với nhiều loại video như vậy Giáo viên phải đưa ra sự lựa chọn, dựa vào nội dung bài học ta thấy được chủ đề là hình ảnh thiên nhiên và con người lao động trên biển vậy nên lựa chọn hình thức nào. Đối với bài hát thì chỉ nêu được hình ảnh của biển chưa thấy được hình ảnh của người Ngư dân trên biển, video về Vịnh Hạ Long thì cũng mới xác định được hình ảnh địa danh cũng chưa giới thiệu được hình ảnh của thiên nhiên cũng như con người lao động. Cho nên lựa chọn sử dụng video về hoạt động đánh cá của Ngư dân trên biển thông qua các video như chương trình: “Ngư dân và biển đảo” vừa thấy được sự phong phú của biển đảo, cũng đồng thời nhìn thấy được hình ảnh vất vả mưu sinh kiếm sống của người ngư dân. - Thứ ba là về độ dài: Khi sử dụng kênh hình cần chú ý về thời lượng vì thời gian cho bài học chỉ có 45 phút cho tất cả các hoạt động nên cần chọn thời gian phù hợp. Vì vậy, theo tôi khai thác kênh hình nên có độ dài là trong khoảng từ 3 đến 5 phút. * Ví dụ: GV tổ chức cho HS xem video và trả lời câu hỏi trong bài " Thủy Tiên tháng một" ( * Gv nêu câu hỏi cho HS chia sẻ: 1) Nêu ngắn gọn nội dung mà video đề cập đến. 2) Từ nội dung ấy, đặt ra cho chúng ta những suy nghĩ (hiện trạng, nguyên nhân) và bài học gì về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên? - Thứ tư là tính phù hợp (hay còn gọi là tính trọng tâm của kênh hình): kênh hình phải chứa nội dung phù hợp với lứa tuổi học trò, rõ ràng và dễ hiểu, giàu trực quan, mang tính giáo dục cao. Cần khai thác lựa chọn kênh có nội dung phù hợp liên quan đến bài học để tạo hiệu quả giáo dục cao nhất. Không đưa những kênh hình có nội dung phản cảm, gây hiệu ứng ngược cho Học sinh. Ví dụ: Khi dạy bài: “Đồng dao mùa xuân” (Ngữ văn 7 - Tập 1). Giáo viên lựa chọn cho học sinh xem video về bài hát “Mầu hoa đỏ” nhưng khi lựa chọn chú ý lựa chọn bài có ca sĩ hát sử dụng trang phục phù hợp, không lựa chọn những video mà ca sĩ sử dụng trang phục chưa phù hợp với lứa tuổi của học sinh, gây sự tò mò trong các em, dễ gây hiệu ứng ngược trong bài học. 2. Biện pháp 2: Các biện pháp sử dụng kênh hình hiệu quả 9 Để phát huy tối đa những tác dụng của kênh hình, yêu cầu người dạy phải có kĩ năng sử dụng linh hoạt, hợp lí. Bởi sử dụng kênh hình trong bộ môn Ngữ văn không như những trường hợp thông thường đưa tranh, ảnh, thước phim ra để xem, để ngắm hay để triển lãm, mà đưa tranh ảnh ra là để dạy học, giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp nội dung kênh hình, từ đó khám phá những nội dung kiến thức đang tìm hiểu. Chúng ta cần lưu ý: Kênh hình không chỉ làm cho tiết học phong phú hơn, lôi cuốn hấp dẫn học sinh vào bài giảng hơn mà còn làm tăng khả năng phát huy tính sáng tạo của các em nếu người Giáo viên biết cách khai thác tích cực. Nếu như trước đây, khi sử dụng tranh ảnh trong giờ dạy văn, chúng ta thường chỉ dùng với ý nghĩa đơn thuần là để minh họa, thì nay tác dụng của kênh hình không chỉ dừng lại ở đó. Khi sử dụng kênh hình, chúng ta cần kết hợp chặt chẽ và tiến hành song song nhiều hoạt động, nhiều phương pháp cùng một lúc để khai thác nội dung bài học bằng cách đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở, những lời bình, đan xen phân tích... nhằm phát huy tối đa khả năng khám phá của học sinh. Có như vậy sử dụng kênh hình mới có hiệu quả và giờ học mới trở nên sinh động, hấp sẫn lôi cuốn học sinh. 2.1. Sử dụng kênh hình đúng mục tiêu * Mỗi tiết học được coi là một hoạt động tổng thể diễn ra trong thời gian 45 phút đối với bậc trung học, bao gồm 5 hoạt động cơ bản: - Hoạt động mở đầu - Hoạt động hình thành kiến thức - Hoạt động luyện tập - Hoạt động vận dụng Mỗi hoạt động đều mang một mục đích, yêu cầu khác nhau. Bởi vậy, người giáo viên cần nắm rõ mục đích yêu cầu của từng hoạt động để lựa chọn sử dụng kênh hình và linh hoạt biến đổi kênh hình cho phù hợp. Có như vậy mới mang lại hiệu quả tối đa cho bài dạy. Đây là vấn đề vô cùng quan trọng. Để làm được điều này, đòi hỏi người giáo viên không chỉ vững về chuyên môn mà còn giỏi về kĩ thuật CNTT. Bởi họ vừa là người kĩ sư thiết kế, vừa là người kĩ sư xây dựng, để làm sao có thể kiến tạo cho công trình nghệ thuật của mình đẹp nhất và mang lại giá trị cao nhất. * Mục tiêu của từng hoạt động dạy học: - Hoạt động mở đầu: Đây là phần tạo tâm thế, khơi gợi khả năng khám phá, kích thích sự tò mò, tư duy tìm hiểu của học sinh. - Hoạt động hình thành kiến thức: Phần này giúp học sinh cảm nhận, thông hiểu, lĩnh hội kiến thức đặt ra trong bài học. - Hoạt động luyện tập: Giúp học sinh củng cố, hoàn thiện kiến thức, kĩ năng vừa lĩnh hội được, áp dụng các kiến thức, kĩ năng để giải quyết các tình huống, các vấn đề trong học tập. 10 - Hoạt động vận dụng: Giúp học sinh vận dụng được các kiến thức, kĩ năng để giải quyết các tình huống, các vấn đề tương tự, các vấn đề trong cuộc sống. Xuất phát từ những mục tiêu của hoạt động dạy và học như trên, tôi đặt ra biện pháp đưa kênh hình vào sử dụng trong tiết dạy qua từng hoạt động sau: a. Sử dụng kênh hình trong hoạt động mỏe đầu b. Sử dụng kênh hình để minh họa, tìm hiểu một chi tiết, một nội dung của bài học c. Sử dụng kênh hình trong hoạt động luyện tập, vận dụng Trong quá trình dạy học, không phải bất cứ bài nào, tiết nào chúng ta cũng sử dụng kênh hình ở tất cả các phần, các bước, mà tùy từng bài dạy để chúng ta lựa chọn kênh hình ở từng hoạt động sao cho phù hợp nhất và đạt được hiệu quả cao nhất. 2.2. Sử dụng kênh hình đúng lúc, đúng chỗ, đúng thời điểm Chúng ta biết rằng: Mỗi một hoạt động học tập bao gồm không chỉ một đơn vị kiến thức mà nó là tổng thể một chuỗi các đơn vị kiến thức nhỏ lẻ liên kết tạo thành. Bởi vậy để chiếm lĩnh được mục tiêu cuối cùng đòi hỏi người dạy và người học phải trải qua quá trình hoạt động và tiếp cận bằng các phương pháp, kĩ thuật dạy học khác nhau. Cho nên, người Giáo viên cần nắm rõ các bước khi sử dụng kênh hình đúng lúc, đúng chỗ để mang lại hiệu quả cao nhất. Các bước sử dụng kênh hình trong bài dạy Các Sử dụng kênh hình trong bài dạy bước Bước 1 Lựa chọn đơn vị kiến thức phù hợp để sử dụng kênh hình phù hợp. Thiết kế kênh hình theo ý tưởng một cách vừa vặn, khoa học, Bước 2 thẩm mỹ, đúng mục tiêu. Xác định các phương pháp và kỹ thuật dạy học phù hợp với kênh Bước 3 hình sử dụng. Bước 4 Vận dụng vào quá trình dạy học. Đánh giá hiệu quả và rút kinh nghiệm (kiến thức, kỹ năng, thái độ Bước 5 của học sinh) khi Giáo viên sử dụng kênh hình. 2.3. Sử dụng linh hoạt, chủ động và sáng tạo Mục tiêu của mỗi bài học là như nhau, nhưng chủ thể của hoạt động học là khác nhau. Do đó, người Giáo viên cũng không thể áp dụng nguyên vẹn kênh hình, phương pháp, kĩ thuật dạy học ở lớp này rập khuôn sang lớp kia. Nghĩa là phải linh hoạt chuyển đổi trong quá trình sử dụng kênh hình. Tôi lấy một thực tế đơn giản như khi tôi dạy văn bản “ Nói với con” của Y Phương. Ở lớp học bên này tôi cho các em những hình ảnh minh họa cho ý thơ để các em thấu cảm trước khi đi khai thác nội dung. Nhưng sang tới lớp bên kia tôi đã nhìn thấy 11 kênh hình là sản phẩm của nhóm tổ các em đã chuẩn bị trước ở nhà, và tất nhiên tôi linh hoạt biến đổi kế hoạch bài giảng của mình đó là sử dụng kênh hình cảu chính các em để tuyên dương, khen thưởng và kích thích tư duy, tinh thần học tập của cả lớp 3.Biện pháp 3: Vận dụng vào bài dạy 3.1. Kĩ năng sử dụng kênh hình sử dụng trong hoạt động khởi động bài dạy Hoạt động khởi động có nhiệm vụ khơi gợi, kích thích học trò mong muốn được tìm hiểu, khám phá bằng những hoạt động tiếp theo trong giờ học, thậm chí là sau giờ học. Muốn như vậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trong nhận thức cho học trò. Đây là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động hình thành kiến thức, tìm tòi, giải quyết vấn đề. Và tất nhiên Giáo viên phải là người có ý tưởng, phải thật khéo léo gợi mở vấn đề của bài học, kích thích trí tò mò và tạo hứng thú cho các em học sinh a. Thực trạng Hiện nay, việc thực hiện tiết dạy của Giáo viên vẫn còn theo hình thức cũ: nặng về lý thuyết, thiếu đi tính hấp dẫn, lôi cuốn học sinh ngay từ hoạt động vào bài; giáo viên còn xem nhẹ hoạt động dẫn dắt vào bài mà chủ yếu dành thời gian cho việc tìm hiểu kiến thức mới. Hầu hết giáo viên khi thiết kế kế hoạch bài dạy thường chỉ làm theo hình thức giới thiệu qua một chút để vào bài, tâm lý giáo viên còn nặng về truyền thụ kiến thức bài học mới, còn sợ dành nhiều thời gian cho hoạt động khởi động có thể bị “cháy giáo án”, không đủ thời gian dành cho việc khai thác kiến thức. Bên cạnh đó là việc ứng dụng công nghệ thông tin của giáo viên trong một số tình huống chưa tốt, còn ngại trong việc đổi mới phương pháp dạy học và thiết kế giáo án theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động khởi động. Thực tế đó dẫn đến tiết học khô khan, học sinh thụ động trong việc tiếp thu kiến thức. Trong phương pháp dạy học truyền thống, chúng ta thường thấy giáo viên với những lời vào bài mượt mà, trơn tru, những câu từ bay bổng, trau chuốt cùng giọng đọc hay, diễn cảm, thuyết phục. Tuy nhiên, lời vào bài có hay đến đâu cũng chỉ là hoạt động khởi động cho giáo viên là chủ yếu. Bởi học sinh vẫn đóng vai trò thụ động lắng nghe, được “ ru vỗ ” bằng những lời có cánh. Còn cảm xúc, hứng thú chỉ là sự “ lây lan ” từ giáo viên sang học sinh chứ không phải được khơi dậy, hình thành từ sự hoạt động của học sinh. Bởi lẽ đó mà tâm thế của các em đã thụ động ngay từ khâu bước vào bài học. b. Mục tiêu Khai thác sử dụng kênh hình minh họa để khởi động vào bài nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh, đồng thời khơi gợi vấn đề cần giải quyết trong các hoạt động tiếp theo của bài học. c. Nhiệm vụ Giáo viên phải trau dồi để có sự am hiểu sâu sắc tác giả, tác phẩm, nội 12 dung bài học cùng những vấn đề có liên quan. Từ đó đầu tư, kiến tạo, chuyển hóa thành kênh hình kết hợp với các phương pháp kĩ thuật phù hợp để đưa học sinh có tâm thế vào bài một cách chủ động, tò mò, cuốn hút, đầy thuyết phục. d. Cách thực hiện - Xác định kênh hình sử dụng - Thiết kế kênh hình theo mục tiêu của bài dạy - Trình chiếu kênh hình theo phương án => Cho học sinh xem kênh hình liên quan đến bài học. Sau đó đặt câu hỏi. Học sinh suy nghĩ, đưa ra câu trả lời. Kết thúc hoạt động, giáo viên nhận xét, đánh giá, biểu dương tinh thần trả lời của học sinh và từ đó dẫn vào bài mới. - GV trình chiếu những bức hình về các loài chim. Yêu cầu HS nêu hiểu biết về những loài chim - GV dẫn dắt vào bài mới: Ai cũng có bầu trời tuổi thơ cho riêng mình. Ở bầu trời đó, ta thấy được cách nhìn, cách cảm nhận thế giới khi ta còn là một đứa trẻ. Mon và Mên trong câu chuyện Bầy chim chìa vôi cũng có được bầu trời tuổi thơ cho riêng mình. Hai cậu đã nhìn thế giới bằng con mắt của tình yêu thương, sự quan tâm. Cụ thể Mon và Mên đã nhìn nhận và cảm nhận thế giới như thế nào, chúng ta cùng đi vào bài học hôm nay. Ví dụ: Trong bài:" Viết bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống" - GV chiếu hình ảnh cho HS quan sát và trả lời gợi mở suy nghĩ: 1) Mỗi bức tranh sau đây gợi cho ra những vấn đề gì trong đời sống của chúng ta? 2) Cuộc sống muôn màu, khi đứng trước một vấn đề, theo em, mỗi người cần có thái độ như thế nào? - HS suy nghĩ và chia sẻ. - GV gọi 2-3 HS trả lời câu hỏi. - GV nhận xét, bổ sung, kết luận, sau đó kết nối vào nội dung bài học: Các vấn 13 đề trong đời sống thường luôn đa dạng, phức tạp và có nhiều cách nhìn nhận đánh giá khác nhau, tán thành hoặc phản đối. Bài học viết hôm nay chúng ta sẽ bàn luận về một vấn đề trong đời sống theo hướng bày tỏ ý kiến tán thành. Muốn vậy người viết cần thu thập và đưa ra lí lẽ bằng chứng thuyết phục, dựa trên nền tảng đạo đức thích hợp. * Chú ý: Khi sử dụng kênh hình trong hoạt động khởi động bài học cần luôn luôn có sự đổi mới và phải đảm bảo thời gian, tính khoa học, tính thẩm mỹ, phải thực sự nhẹ nhàng để dẫn dắt học sinh vào bài học một cách khơi gợi cả nhu cầu muốn khám phá, tâm lý sẵn sàng, thích thú đúng như tên gọi của nó: KHỞI ĐỘNG 3.2. Kĩ năng sử dụng kênh hình trong hoạt động hình thành kiến thức Hoạt động hình thành kiến thức bao hàm các đơn vị kiến thức tổng thể của cả bài học. Mỗi đơn vị kiến thức đòi hỏi người giáo viên phải sử dung các phương pháp và kĩ thuật phù hợp để truyền tải được nội dung bài học tới học sinh một cách đúng mục tiêu. Bởi vậy, đối với phương pháp sử dụng kênh hình để minh họa, tìm hiểu một chi tiết, một nội dung bài học cần phải trải qua các bước sau: - Bước 1: Xác định đơn vị kiến thức cần sử dụng kênh hình. - Bước 2: Lựa chọn kênh hình sử dụng là hình ảnh, âm thanh, video tự chọn hay tự tạo, xác định mục tiêu cụ thể, rõ ràng. - Bước 3: Xác định phương pháp, kĩ thuật dạy học. - Bước 4: Vận dụng vào bài dạy. 3.3 Sử dụng kênh hình để minh họa, tìm hiểu một chi tiết, một nội dung Trong hoạt động hình thành kiến thức có rất nhiều nội dung cần tìm hiểu khai thác, song chúng ta cần nhận diện được cái cốt lõi để khai thác, nhấn mạnh, khắc sâu. Bởi vậy khi sử dụng kênh hình phải làm sao để giúp Học sinh hiểu rõ vấn đề qua trực giác, bằng tâm hồn, bằng sự cảm nhận, suy nghĩ, liên tưởng của bản thân về một chi tiết, một nội dung của tác phẩm đang chứa đựng, ẩn náu trong kênh hình. Từ đó góp kích thích tư duy sáng tạo của các em để tìm tòi, phát hiện và hình thành kiến thức. - Ví dụ 1: Trong văn bản: "Hãy cầm lấy mà đọc" của Huỳnh Như Phương khi khai thác thông tin về tác giả tác phẩm giáo viên chiếu một số tác phẩm của ông - Tác phẩm chính: Dẫn vào tác phẩm văn chương (1986); Trường phái hình thức Nga (2007); Những nguồn cảm hứng trong văn học (2008), Hãy cầm lấy và đọc (2016), Giấc mơ, cảnh tượng và cái nhìn (2019) 14 Ví dụ 2: Trong bài " Vừa nhắm mắt vừa mở của sổ" - Ngữ văn 7 tập 1 - GV tổ chức trò chơi nhanh: sắp xếp tranh + Người bố đã nghĩ ra những trò chơi gì cho nhân vật Tôi? Cách chơi ra sao? Em có nhận xét gì về những trò chơi đó? * Chú ý: Tất cả các kênh hình sử dụng đều phải linh hoạt biến đổi một cách phong phú, đa dạng và đáp ứng đúng mục tiêu của hoạt động. 3.4 Kĩ năng sử dụng kênh hình trong hoạt động luyện tập và vận dụng Mỗi một hoạt động diễn ra đều đi đến một mục đích cuối cùng là để các em hiểu được và làm được.Từ việc sử dụng kênh hình trong hoạt động khởi động như trên thì người dạy và cả người học khi bước vào bài đã phá bỏ được sự thụ động, áp đặt một chiều. Từ đó,giáo viên đã truyền đam mê và hứng thú học tập cho các em để tiếp tục năng động, sáng tạo và đã giúp người học thư giãn thoải mái và tiếp thu kiến thức một cáchhiệu quả ở phần hình thành kiến thức. Các em hưng phấn, hứng thú và tiếp thu bài tốt hơn từ đó đã nhận được những phản hồi tích cực của học sinh. Từ đó trong hoạt động luyện tập và vận dụng , giáo viên tiếp tục sử dụng linh hoạt các kênh hình để kích thích sự sáng tạo của các em. - Ví dụ 1: Trong văn bản: " Thủy Tiên tháng một" - Ngữ văn 7 - GV tổ chức cho HS làm việc cá nhân để tìm câu trả lời. - Bài tập: Em hãy vẽ sơ đồ thể hiện mối quan hệ nhân quả dẫn đến "sự biến đổi cực đoan của thời tiết" được thể hiện trong văn bản. * Yêu cầu và gợi ý: - Em cần xác định được các đoạn văn thể hiện mối quan hệ nhân quả. (Đó là các đoạn 2,3,4,5); - Sau đó chọn từ khoá và phân tích cách triển khai và làm sáng tỏ vấn đề/thông tin của tác giả. - Em làm đoạn 2 trên lớp, các đoạn tương tự còn lại về nhà làm. 15 Hạn hán, tuyết rơi dày, bão lũ, mưa to, cháy rừng Các loài sinh vật biến mất Trái Đất nóng lên Thời tiết không bình thường Hoa thuỷ tiên nở vào tháng Một 3.5. Nắm rõ các yêu cầu khi sử dụng kênh hình - Lựa chọn những tình huống, nội dung, bài dạy... hợp lí để sử dụng kênh hình, tránh lạm dụng sử dụng kênh hình một cách bừa bãi, làm phân tán khả năng tập trung của học sinh. - Biết lắng nghe thông tin từ phía học sinh để điều chỉnh cách sử dụng kênh hình, đồng thời để uốn nắn quá trình tiếp nhận kênh hình của học sinh đi đúng hướng, đúng mục tiêu. PHẦN C. MINH CHỨNG KẾT QUẢ CỦA BIỆN PHÁP: - Sau khi áp dụng biện pháp trên, tôi nhận thấy học sinh đã hứng thú hơn với môn Ngữ văn, các em yêu thích và say mê môn học, đặc biệt trong các giờ học trực tuyến. - Tạo được sự hấp dẫn, thu hút được sự chú ý và phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Qua đó thực hiện được mục tiêu của giờ học. - Bắt đầu mỗi giờ học, học sinh không còn cảm giác mệt mỏi, nhàm chán, nặng nề, lo lắng. Các em được thoải mái tham gia vào hoạt động học tập mà không hề hay biết. Giờ học cũng bớt sự căng thẳng khô khan. - Thông qua sử dụng kênh hình trong các giờ học sẽ giúp các em ngày càng mạnh dạn, tự tin, năng động, sáng tạo hơn không chỉ trong học tập mà trong cả cuộc sống hằng ngày. Qua đó dần hình thành cho các em những năng lực cần thiết như: năng lực tư duy sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, năng lực giải quyết tình huống, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, khả năng hợp tác và làm việc nhóm... - Sáng kiến đã đáp ứng được yêu cầu đổi mới trong dạy học hiện nay: 16 nâng cao hiệu quả sử dụng công nghệ thông tin phục vụ trong giảng dạy. Qua việc sử dụng kênh hình đã giúp bài dạy được truyền tải đến học sinh phong phú, sâu sắc hơn. Đặc biệt, với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, Giáo viên có điều kiện khai thác và kiến tạo được rất nhiều kênh hình phục vụ cho bài dạy. Kết quả cụ thể Việc sử Số Hs cảm thấy thú Kết quả học tập dụng lượng Năm học vị trong giờ học trung bình trở lên kênh HS khảo hình sát SL % SL % Trước khi 2020-2021 áp dụng 46 25 54,3% 38 82,6% biện pháp Sau khi 2022-2023 áp dụng 46 36 78,2% 42 91,3% biện pháp - Có thể nói khai thác và sử dụng kênh hình trong dạy học có vai trò như một sự trải nghiệm để dẫn dắt học sinh nhận thức bài học một cách hứng thú say mê. Đây chỉ là một phương pháp nhỏ nhưng lại có hiệu quả vô cùng to lớn trong quá trình tiến đến mục tiêu bài học. - Do vậy, biện pháp của tôi hoàn toàn có khả năng áp dụng và trong dạy học bộ môn Ngữ văn để nâng cao hiệu quả giáo dục; đặc biệt là trong bối cảnh một số tiết phải dạy học trực tuyến do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid 19 bùng phát. PHẦN D. CAM KẾT Biện pháp: " Khai thác sử dụng kênh hình hiệu quả để măng lại giờ học Ngữ văn thú vị" không sao chép hoặc vi phạm bản quyền; các biện pháp triển khai thác thực hiện và minh chứng của học sinh là trung thực. Đồng Lạc, ngày 21 tháng 4 năm 2023 Giáo viên Mai Hương Huế 17 PHẦN E. ĐÁNH GIÁ, NHẬN XÉT CỦA NHÀ TRƯỜNG 1. Đánh giá, nhận xét của tổ/ nhóm chuyên môn ................................................................................................................................. ................................................................................................................................. ................................................................................................................................. TỔ TRƯỞNG CHUYÊN MÔN 2. Đánh giá, nhận xét, xác nhận của Hiệu trưởng ................................................................................................................................. ................................................................................................................................. ................................................................................................................................. THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ 18
File đính kèm:
bien_phap_khai_thac_su_dung_kenh_hinh_hieu_qua_de_mang_lai_g.doc
