Tài liệu tập huấn giáo viên sử dụng SGK môn Tự nhiên xã hội 2 (Cánh diều)

 NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM 
 NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH 
CÔNG TY ĐẦU TƯ XUẤT BẢN – THIẾT BỊ GIÁO DỤC VIỆT NAM 
 TÀI LIÊU TẬP HUẤN GV 
 SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỚP 2 “CÁNH DIỀU” 
 MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 
 Biên soạn: TS Bùi Phương Nga 
 Chủ biên SGK Tự nhiên và Xã hội lớp 2 
 HÀ NỘI – 2021 
 1 
 MỤC LỤC 
 Trang 
PHẦN I. GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO KHOA, SÁCH GIÁO VIÊN LỚP 2 
 3 
CÁNH DIỀU MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 
I. Cơ sở biên soạn sách giáo khoa Tự nhiên và Xã hội lớp 2 3 
II. Một số điểm mới, nổi bật của sách giáo khoa Tự nhiên và Xã hội lớp 2 6 
III. Sách giáo viên 18 
PHẦN II. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC 21 
I. Dạy học tích cực 21 
II. Hướng dẫn tổ chức dạy học một số dạng bài và kế hoạch bài học minh hoạ 22 
III. Tiết dạy minh hoạ 35 
PHẦN III. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP 36 
I. Mục tiêu đánh giá 36 
II. Nội dung đánh giá 36 
III. Phương pháp đánh giá 36 
IV. Hình thức đánh giá 37 
PHẦN IV. HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SGK TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 
 39 
2 PHIÊN BẢN ĐIỆN TỬ 
PHỤ LỤC 
GỢI Ý PHÂN PHỐI CHƯƠNG TRÌNH MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 40 
LỚP 2 
 2 
 PHẦN I 
 GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO KHOA, SÁCH GIÁO VIÊN 
 LỚP 2 CÁNH DIỀU MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 
I. CƠ SỞ BIÊN SOẠN SÁCH GIÁO KHOA TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2 
 Sách giáo khoa (SGK) môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 thuộc bộ sách Cánh Diều 
được xây dựng trên cơ sở tuân thủ và cụ thể hoá Chương trình môn học. Đó là: 
1. Dựa vào các quan điểm xây dựng chương trình 
2. Dựa vào mục tiêu chương trình 
 Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội góp phần hình thành, phát triển ở HS tình 
yêu con người, thiên nhiên; đức tính chăm chỉ; ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản thân, 
gia đình, cộng đồng; ý thức tiết kiệm, giữ gìn, bảo vệ tài sản; tinh thần trách nhiệm với 
môi trường sống; các năng lực chung và năng lực khoa học. 
 3 
 3. Dựa vào yêu cầu cần đạt của chương trình 
a) Yêu cầu cần đạt về phẩm chất 
 Cùng với các môn học khác và hoạt động giáo dục ở cấp Tiểu học, môn Tự 
nhiên và Xã hội góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu đã quy định 
trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể. Dưới đây là sơ đồ tóm tắt những 
đóng góp của môn Tự nhiên và Xã hội vào việc hình thành và phát triển các phẩm chất 
chủ yếu cho HS. 
b) Yêu cầu cần đạt về năng lực chung 
 Môn Tự nhiên và Xã hội có nhiệm vụ hình thành và phát triển các năng lực 
chung cho HS là năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và 
sáng tạo. Dưới đây là sơ đồ tóm tắt những đóng góp của môn Tự nhiên và Xã hội vào 
việc hình thành và phát triển các năng lực chung cho HS. 
 4 
 b) Yêu cầu cần đạt về năng lực khoa học 
 Môn Tự nhiên và Xã hội hình thành và phát triển ở HS năng lực khoa học, bao 
gồm các thành phần: nhận thức khoa học; tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung 
quanh; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học. 
 Những biểu hiện của năng lực khoa học trong môn Tự nhiên và Xã hội được 
trình bày tóm tắt trong sơ đồ sau: 
4. Dựa vào nội dung chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 
 Các bài học trong mỗi chủ đề được sắp xếp dựa trên các mạch nội dung và yêu cầu 
cần đạt đã được ghi trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể và Chương trình 
môn Tự nhiên và Xã hội 2018. 
 5 
 II. MỘT SỐ ĐIỂM MỚI, NỔI BẬT CỦA SGK TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2 
1. Thể hiện được quan điểm dạy học tích hợp 
 Mỗi chủ đề, mỗi bài học đều hướng đến việc tích hợp với những vấn đề cấp thiết 
của xã hội một cách phù hợp. 
 Ví dụ: 
 Giáo dục giá trị sống, kĩ năng sống Giáo dục an toàn 
 Giáo dục sức khoẻ Ứng phó giảm nhẹ rủi ro thiên tai 
 Giáo dục bảo vệ môi trường Giáo dục tài chính 
 6 
 2. Điểm mới về cấu trúc cuốn sách, chủ đề, bài học 
2.1. Cấu trúc cuốn sách 
 Ngoài các bìa sách, SGK Tự nhiên và Xã hội lớp 2 gồm 3 phần chính: 
 - Hướng dẫn sử dụng sách 
 - Mục lục 
 - Nội dung chính 
 - Bảng tra cứu từ ngữ 
  Hướng dẫn sử dụng sách 
 Giúp HS, GV nhận biết các kí hiệu, các dạng bài có trong sách. Phần này không 
chỉ hỗ trợ HS tự học, với cách trình bày kênh hình kết hợp với kênh chữ, tất cả đều có 
màu sắc tươi vui làm tăng tính hấp dẫn HS ngay khi các em mở ra những trang sách 
đầu tiên. 
  Mục lục 
 Giúp HS xác định được nội dung toàn cuốn sách và 
thuận ti ện tra cứu, giúp các em dễ dàng tìm được các 
ch ủ đề và bài học một cách nhanh chóng. 
  Nội dung chính 
 Trong phần này có 6 chủ đề, 21 bài học, 1 bài ôn tập và đánh giá cuối mỗi chủ đề. 
  Bảng tra cứu từ ngữ 
 Bảng tra cứu các từ ngữ quan trọng được sử dụng để 
 xác định vị trí của các từ ngữ có ở trang nào trong SGK, 
 bước đầu giúp HS làm quen với việc tra cứu, hình thành 
 năng lực tự học, tự nghiên cứu. 
 7 
 2.2. Cấu trúc một chủ đề 
 Cấu trúc một chủ đề gồm 3 phần: Trang giới thiệu chủ đề; các bài học; bài ôn 
tập và đánh giá. 
  Trang giới thiệu chủ đề 
 Bao gồm những hình ảnh phản ánh nội dung cốt lõi của chủ đề và các mã màu, 
các số thứ tự để phân biệt giữa các chủ đề khác nhau. Ngay dưới tên chủ đề là tên các 
bài học có trong chủ đề đó. Dưới đây là hình ảnh các trang giới thiệu chủ đề. 
  Các bài học 
 Số lượng các bài học trong mỗi chủ đề phụ thuộc vào nội dung và yêu cầu cần đạt 
của Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 năm 2018. Mỗi chủ đề có từ 3 đến 5 
bài học. Các bài học không thiết kế theo từng tiết một như SGK hiện hành mà được 
thiết kế từ 2 – 4 tiết tuỳ thuộc vào nội dung của chủ đề để có thể tích hợp các nội dung 
giáo dục phẩm chất, phát triển năng lực cho HS; tạo điều kiện thuận lợi cho GV và HS 
dạy và học một cách linh hoạt, phù hợp với trình độ của HS từng lớp, từng trường và 
từng địa phương mà GV có thể áp dụng. Có 21 bài học được dạy trong 58 tiết. 
  Bài Ôn tập và đánh giá chủ đề 
 Cuối mỗi chủ đề đều có bài Ôn tập và đánh giá, các bài này không đánh số thứ tự 
như các bài học khác. Có 6 bài Ôn tập và đánh giá chủ đề được dạy trong 12 tiết. 
 8 
 2.3. Cấu trúc một bài học 
 Mỗi bài học trong SGK đều hướng đến sự hình thành phẩm chất, các năng lực 
chung và năng lực khoa học cho HS với sự kết hợp hài hoà giữa kênh chữ và kênh 
hình. Các bài học trong SGK Tự nhiên và Xã hội 2 đều có cấu trúc gồm 3 phần: 
 Tên bài học 
 Mục “Hãy cùng tìm hiểu về” hoặc “Hãy cùng nhau” 
 (Được viết ngắn gọn, trả lời cho câu hỏi: Học cái gì?) 
 Nội dung chính của bài 
 (Được viết theo tiến trình hoạt động, trả lời cho câu hỏi: Học như thế nào?) 
 SGK Tự nhiên và Xã hội 2 có 3 dạng bài học chủ yếu: dạng bài học mới, dạng bài 
thực hành, dạng bài ôn tập và đánh giá chủ đề. Mỗi dạng bài học có thể bao gồm các 
hoạt động học tập khác nhau tuỳ thuộc vào mục tiêu, yêu cầu cần đạt của bài học đó. 
  Dạng bài học mới 
 Trong phần nội dung chính của bài thường có những nhóm hoạt động sau: 
 + Hoạt động Gắn kết dẫn vào bài học được thể hiện bằng bài hát, trò chơi, 
 + Hoạt động Khám phá kiến thức mới và hình thành kĩ năng thông qua Quan sát, 
Trả lời câu hỏi, Thảo luận, 
 + Hoạt động Thực hành và Vận dụng kiến thức thông qua Xử lí tình huống; Chia 
sẻ với các bạn và người thân, 
 + Hoạt động Đánh giá được thể hiện trong toàn bộ tiến trình của bài học thông 
qua các câu hỏi và bài tập từ bước gắn kết, khám phá kiến thức mới, luyện tập, thực 
hành và củng cố mà không tạo thành một mục riêng trong SGK. 
 Kết thúc mỗi phần hoặc cả bài học được chốt lại bằng Kiến thức cốt lõi cần nhớ 
và (hoặc) lời hướng dẫn và nhắc nhở của con ong được rút ra từ bài học, góp phần phát 
triển phẩm chất của HS. 
 Ở một số bài có mục Em có biết giúp HS tìm tòi mở rộng hiểu biết về các kiến 
thức liên quan; gây hứng thú học tập cho HS. 
 Dưới đây là hình minh hoạ phân tích cấu trúc dạng bài học mới: 
 9 
  Dạng bài thực hành 
 Ngoài các yêu cầu HS thực hành để khám phá kiến thức, hình thành kĩ năng được 
tích hợp, lồng ghép ngay trong các bài học mới, SGK Tự nhiên và Xã hội lớp 2 có 1 
bài thực hành: Tìm hiểu môi trường sống của thực vật, động vật. Phần nội dung chính 
của các bài học này bao gồm ba nhóm hoạt động: 
 + Hoạt động chuẩn bị bao gồm việc yêu cầu HS chuẩn bị các đồ dùng cá nhân 
cần thiết để đảm bảo an toàn khi đi quan sát ngoài hiện trường và các đồ dùng để phục 
vụ cho việc thực hiện nhiệm vụ quan sát; chỉ dẫn việc thực hiện các nhiệm vụ, yêu cầu 
quan sát, ghi chép (bằng cách đánh dấu vào phiếu quan sát, ). 
 + Hoạt động quan sát ngoài hiện trường: Lưu ý học sinh giữ an toàn và thực hiện 
các nhiệm vụ, yêu cầu quan sát đã được phân công. 
 + Hoạt động báo cáo kết quả: Đưa ra gợi ý các hình thức tổ chức báo cáo và các 
sản phẩm cần báo cáo. 
 Dưới đây là hình ảnh bài thực hành: 
 10 
  Dạng bài ôn tập và đánh giá chủ đề 
 Phần nội dung chính của bài ôn tập và đánh giá chủ đề bao gồm 2 nhóm hoạt 
động: 
 + Hoạt động ôn lại và hệ thống hoá những kiến thức, kĩ năng đã học về chủ đề. Ở 
hoạt động này, thông qua các câu hỏi ôn tập mang tính tổng quát, yêu cầu HS hoàn 
thiện tiếp các sơ đồ hoặc biểu bảng trong SGK sẽ giúp HS phát triển tư duy logic, tư 
duy tổng hợp và khái quát hoá. 
 + Hoạt động thực hành vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học vào cuộc sống. 
Ở nhóm hoạt động này thường đưa ra các tình huống đòi hỏi HS phải vận dụng các 
kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề,... 
 Dưới đây là hình minh hoạ bài Ôn tập và đánh giá: 
 11 
 3. Hỗ trợ học sinh hứng thú, tích cực học tập 
4. Hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học 
 Sách TN&XH 2 có 3 dạng bài học đòi hỏi GV phải vận dụng các phương pháp, 
hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt. 
 Hầu hết các bài trong SGK TN&XH 2 đều có các hoạt động thực hành và vận 
dụng kiến thức, kĩ năng vào đời sống thực tiễn. 
 12 
 5. Thể hiện được yêu cầu đổi mới đánh giá 
 Hoạt động đánh giá được thể hiện trong toàn bộ tiến trình của bài học thông qua 
các câu hỏi và bài tập từ hoạt động gắn kết, khám phá kiến thức mới - hình thành kĩ 
năng, luyện tập và vận dụng. 
 Đa số các hoạt động học tập trong SGK TN&XH 2 tạo cơ hội cho HS tự đánh giá 
và đánh giá lẫn nhau. 
 Đặc biệt, bài Ôn tập và đánh giá chủ đề giúp GV đánh giá được năng lực tư duy 
logic của HS thông qua sơ đồ hệ thống kiến thức và đánh giá năng lực giải quyết vấn 
đề thông qua xử lí tình huống. 
6. Đáp ứng được mục tiêu, yêu cầu cần đạt của chương trình môn học 
 Sách TN&XH 2 đã đáp ứng được mục tiêu chương trình môn học: “Góp phần 
hình thành và phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung cũng như 
năng lực khoa học”. Dưới đây là một số ví dụ minh hoạ. 
  Về việc hình thành các phẩm chất chủ yếu cho HS 
 Các phẩm chất chủ yếu được hình thành và phát triển cho HS trong SGK 
TN&XH 2 là: tình yêu con người, thiên nhiên; đức tính chăm chỉ; ý thức bảo vệ sức 
khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng; ý thức tiết kiệm, giữ gìn, bảo vệ tài sản; tinh 
 13 
 thần trách nhiệm với môi trường sống. Cả 5 phẩm chất này đều được hình thành và 
phát triển thông qua cả 6 chủ đề. Trong đó: 
 . Yêu con người, thiên nhiên, chăm chỉ có nhiều cơ hội hình thành và phát triển ở 
 các bài học trong chủ đề Gia đình và chủ đề Thực vật và động vật. 
 . Ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng được hình thành chủ 
 đạo ở chủ đề Gia đình và chủ đề Con người và sức khoẻ. 
 . Ý thức giữ gìn, bảo vệ tài sản bản thân, gia đình, cộng đồng có thế mạnh ở 
 Chủ đề gia đình và Cộng đồng địa phương. 
 14 
 . Tinh thần trách nhiệm với môi trường sống được hình thành rõ nét ở chủ đề 
 Trường học, Thực vật và động vật. 
  Về việc hình thành các năng lực chung cho HS 
 SGK TN&XH 2 tiếp tục hình thành cho HS ba cặp năng lực chung với những 
biểu hiện cụ thể như sau: 
 . Tự chủ, tự học 
 HS có khả năng tự chăm sóc sức khoẻ và an toàn bản thân qua việc các em biết 
cách phòng tránh ngộ độc khi ở nhà; phòng tránh cong vẹo cột sống; bảo vệ cơ quan hô 
hấp; phòng tránh bệnh sỏi thận; giữ an toàn khi ở trường và khi đi trên các phương tiện 
giao thông; 
 15 
 HS được tạo điều kiện bộc lộ sở thích, khả năng của bản thân trong bài học về 
nghề nghiệp. 
 . Giao tiếp, hợp tác 
 Các biểu hiện của năng lực này ở HS được thể hiện qua việc HS biết giao tiếp, 
ứng xử phù hợp với vị trí, vai trò và các mối quan hệ của bản thân với các thành viên 
trong gia đình, trường học, cộng đồng và trong môi trường tự nhiên. Các em tiếp tục 
được luyện tập sử dụng các phương tiện giao tiếp bằng lời nói, chữ viết, hình vẽ, sơ đồ, 
biểu đồ đơn giản, để trình bày ý kiến/hiểu biết về môi trường tự nhiên và xã hội ở tất 
cả các bài học trong SGK TN&XH 2. 
 Các hoạt động luyện tập, vận dụng trong sách tạo điều kiện cho HS thực hiện việc 
chia sẻ thông tin, giúp đỡ bạn trong học tập; rèn luyện kĩ năng làm việc theo nhóm, kĩ 
năng làm việc hợp tác để tạo ra sản phẩm chung của nhóm, 
 . Giải quyết vấn đề và sáng tạo 
 Thông qua các tình huống có vấn đề được đưa ra trong hoạt động luyện tập và ôn 
tập học sinh được tham gia tích cực vào giải quyết vấn đề của bài học, qua đó nâng cao 
được năng lực giải quyết vấn đề. Các câu hỏi mở, bài tập có nhiều cách giải giúp học 
sinh phối hợp vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tế và tăng cường, phát triển 
khả năng sáng tạo. 
 16 
  Về việc hình thành năng lực khoa học cho HS 
 . Thành phần năng lực nhận thức khoa học: được hình thành và phát triển thông 
 qua các bài học ở cả 6 chủ đề đáp ứng được yêu cầu cần đạt của Chương trình 
 môn học. 
 . Thành phần năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh: 
 Ở lớp 2 ngoài việc yêu cầu HS biết cách đặt câu hỏi để phát hiện vấn đề, HS còn 
 được tìm kiếm thông tin qua nhiều nguồn khác nhau như đọc sách, xem báo, tra 
 thông tin trên internet, phỏng vấn những người xung quanh, 
 Các bài học trong chủ đề Thực vật và động vật, chủ đề Trái Đất và bầu trời tạo cơ 
hội cho HS tìm hiểu được sự vật, hiện tượng, mối quan hệ trong tự nhiên và xã hội xung 
quanh; nhận xét được về những đặc điểm bên ngoài, so sánh sự giống, khác nhau giữa 
các sự vật, hiện tượng xung quanh và sự thay đổi của chúng theo thời gian một cách đơn 
giản thông qua kết quả quan sát, thực hành. 
 17 
 Đặc biệt ở chủ đề 5. Con người và sức khoẻ, HS được thực hành làm mô hình cơ 
quan của cơ thể một cách đơn giản với vật liệu sẵn có để hình thành, khắc sâu kiến 
thức và kĩ năng mới. 
 . Thành phần năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học được phát triển chủ 
 yếu thông qua xử lí tình huống và thực hành, vận dụng vào thực tiễn cuộc sống 
 của chính HS. Ví dụ ở chủ đề Trường học, HS được học cách phân tích một số 
 tình huống nguy hiểm, rủi ro có thể gặp khi tham gia các hoạt động ở trường và 
 đề xuất cách phòng tránh. 
 18 
III. SÁCH GIÁO VIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2 
 SGV, vở bài tập và SGK, SGK phiên bản điện tử là một chỉnh thể hỗ trợ lẫn nhau 
để dạy học hiệu quả môn Tự nhiên và Xã hội 2. 
 Sách giáo viên gồm hai phần: Phần một: Những vấn đề chung, phần hai: Hướng 
dẫn dạy học. 
 – Phần một: Những vấn đề chung có hai nội dung chính: 
 + Giới thiệu khái quát về Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội 2018. 
 + Giới thiệu SGK, SGV và Vở bài tập (VBT) môn Tự nhiên và Xã hội 2. 
 – Phần hai: Hướng dẫn dạy học đi sâu vào hướng dẫn dạy học từng chủ đề và 
từng bài học khá cụ thể và chi tiết giúp GV không tốn nhiều công sức để chuẩn bị bài. 
 Tuy nhiên, các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học được đề xuất trong SGV 
là không áp đặt; GV có thể vận dụng linh hoạt và sáng tạo cho phù hợp với điều kiện 
dạy học ở địa phương. 
3.1. Cấu trúc và cách trình bày chủ đề 
 Mỗi chủ đề đều có cấu trúc và cách trình bày chung bao gồm phần giới thiệu 
chung về chủ đề và phần hướng dẫn dạy học từng bài (Kế hoạch bài học). 
 Dưới đây là các đề mục trong phần giới thiệu chung về chủ đề. 
 Tên chủ đề 
 (số tiết) 
 Tên các bài học trong chủ đề 
 Yêu cầu cần đạt của chủ đề (dựa vào yêu cầu cần đạt của chủ đề trong nội 
 dung Chương trình môn học) 
 Phương pháp dạy học chủ yếu 
3.2. Cấu trúc và cách trình bày kế hoạch bài học 
 Cấu trúc kế hoạch bài học của môn Tự nhiên và Xã hội 2 được trình bày trong 
SGV bao gồm các thành phần dưới đây. 
 19 
 Tên bài học 
 (Thời lượng) 
 I. Mục tiêu 
 (Dựa vào yêu cầu cần đạt của mạch nội dung tương ứng trong Chương trình) 
 II. Đồ dùng, thiết bị dạy học 
 III. Các hoạt động dạy học 
 Mở đầu (tương ứng với hoạt động gắn kết trong SGK) 
 Tên đơn vị kiến thức 1 (theo đề mục trong SGK) 
 Hoạt động 1 
 Hoạt động 2 
 . 
 Tên đơn vị kiến thức 2 (theo đề mục trong SGK) 
 Hoạt động 1 
 Hoạt động 2 
 . 
 IV. Đánh giá 
 Gợi ý phân bổ thời lượng 
 Tiết 1: 
 Tiết 2: 
 Tiết 3: . 
 Lưu ý: 
 * Ở mục III. Các hoạt động dạy học được tổ chức theo các hoạt động tương ứng 
với các hoạt động trong SGK giúp GV dễ dàng thực hiện. 
 Để chuyển tải một đơn vị kiến thức có trong SGK, SGV về cơ bản đã gợi ý các 
hoạt động tương ứng với các kí hiệu chỉ dẫn hoạt động trong SGK. 
 * Ở mục IV. Đánh giá 
 SGV đưa ra các gợi ý nội dung, công cụ đánh giá cụ thể tuỳ theo từng bài. Các 
bài tập đánh giá có thể sử dụng ngay các câu hỏi trong SGK hoặc các câu hỏi, bài tập 
trong vở bài tập hoặc các câu hỏi bài tập được đề xuất ngay trong SGV. 
3.3. Cấu trúc và cách trình bày một hoạt động 
 20